Ετικέτες

, ,

Του Δημήτρη Σαλαμάγκα

Όταν το Γιαννιώτικο Κάστρο υποδουλώθηκε οριστικά ατούς Τούρκους, στα 1430, όπως είναι γνωστό, επειδή δεν αντιστάθηκε ένοπλα αλλά συνθηκολόγησε, κράτησε, κατ’ αντίθεση προς άλλες, διά πυρός και σιδήρου απ’ αυτούς κατακτώμενες περιοχές, μια προνομιακή θέση, μένοντας σχεδόν, μια ελεύθερη πόλη, που μέσα στο Κάστρο της, δεν επιτρεπόταν κατά τις συνθήκες, όχι μόνο να κατοίκηση άλλα και να πατήσει ακόμα Τούρκος. Οι κατακτητές, έτσι, από τότε –κυρίως- άλλα και κατοπινά, άρχιζαν να συνοικίζονται έξω από το Κάστρο, (ίσαμε τα 1611).

Από τους πρώτους στα Γιάννινα συνοικισμούς τους ήταν, το Τουρκοπάλουκο, στην περιοχή της Λειβαδιώτης, κι η περιοχή της σημερινής Καλούτσιας. Στην αρχή της εγκατάστασης τους, οι τόποι οι προορισμένοι για προσκύνημα, μπορεί να ήταν και υπαίθριοι, ή, και εντελώς πρόχειρα κτίσματα, ούτε καν λιθόκτιστα, με πρόχειρο, κι όχι υψωμένο αρχικά μιναρέ, οι γνωστοί στην ιστορία της πόλης σα μετζίτ.
Οι χώροι αυτοί λατρείας, διαλεγόταν -για τη διενέργεια των με νερό εξαγνισμών (αμπντέστ)- πάντοτε κοντά σε νερό, κατά προτίμηση πηγαίο, και πλουτιζόταν με σκιερά δέντρα, κατά προτίμηση πλατάνια, άλλως τε στα Γιάννινα, τα περισσότερα μετζίτ ή κατόπι τζαμιά, χτίστηκαν κι’ εγκαταστάθηκαν, ή απάνω ή κοντά σε περιοχές όπου, πριν ή σύγχρονα εγειρόταν χριστιανικοί ναοί και μοναστήρια.

Το αρχαιότερο από τα θρησκευτικά αυτά στα Γιάννινα τεμένη των Τούρκων, ήταν (τέλη 14ου αιώνα) το Μπαϊρακλή τζαμί, πού αρχικά ήταν ξύλινο και που με την περιοχή του -όπου αρχαίοι- πιθανότατα του τέλους του 14ου αιώνα -τάφοι μουσουλμάνων, από τους πρώτους κατακτητές- κατελάμβανε το τετράγωνο των οδών Λόρδου Βύρωνος – Ανεξαρτησίας, με οριακούς προσδιορισμούς, τα σημερινά μαγαζιά Μαρνέλλη και Κυριαζή.
Δίπλα στο τζαμί αυτό, προς το δυτικό του άκρο, ήταν και στα χρόνια μου ακόμα, κτισμένη μια βρύση, η γνωστότατη τότε Βρύση του Παζαριού, απ’ όπου πήρε το όνομα, με το όποιο ήταν και κοινά γνωστό, κι αυτό το τέμενος, που λεγόταν Τζιαμί της Βρύσης του Παζαριού. Κατά τον ίδιο τρόπο, που και το Τέμενος του Χατζή Μεχμέτ Πασια, έμεινε στον τόπο, κοινά γνωστό, σα Τζιαμί Καλούτσιας (Κανλου – τσιεσμέ = αιματερή βρύση).
Λίγο ανατολικότερα από το Τζιαμί του Παζαριού, στη σχηματιζόμενη εκεί τριγωνική πλατειούλα, εγειρόταν ίσαμε τα προχτές, ένας τεράστιος πλάτανος, που σκίαζε άλλοτε, μιαν άλλη, αρχαιότατη βρύση, τη Βρύση στις Κανίστρες ή αργότερα στις Μάκινες.

Όλες αυτές οι βρύσες, αλλά και τα γειτονικά τους πλατάνια, μυρίζουν παλαιότητα. Τόσο αυτές, όσο και οι άλλες ακόμα των παλιών Γιαννίνων, δεν μπορεί να αποκλείσεις την πιθανότητα ότι προϋπήρχαν, όχι μονάχα των τζαμιών, αλλά και των προηγούμενων τους μετζίτ. Το τέμενος Μπαϊρακλή, ήταν ιδρυμένο και πριν από το 1430. Και πριν ακόμα από την Επανάσταση του Σκυλόσουφου (1611), είναι ιδρυμένο και το Μετζίτ της Καλούτσιας, που γι’ αυτό υπάρχει η πληροφορία ότι πρωτοιδρύθηκε κοντά στα τέλη του 15ου αιώνα. Και κατά συνέπεια, ότι οι βρύσες αυτές, προϋπήρχαν και του συνοικισμού των αντίστοιχων περιοχών απ’ όπου αυτές διαλέχτηκαν, για παράπλευρη εγκατάσταση τύπων προσκυνήματος τους.
Έκτος από τις τρεις αυτές βρύσες, υπήρχαν στα Γιάννινα και πολλές άλλες: Το τοπωνυμικό Ξερόβρυση, (βορεινά του Τζαμιού Καλούτσιας, στη συνοικία Διακονοβίτσα, κι ακριβώς στην ένωση των οδών Ρώμα και Κουγκίου), αναφέρεται, σε προϋπάρχουσα εκεί, παλιά βρύση.

Μια ακόμα βρύση -πού είχε προσπαθήσει να την ξαναστήσει ο μακαρίτης Μηχανικός του Δήμου Περικλής Μελίρρυτος, όταν, με προοπτική δημιουργίας δημοτικού κήπου, διαμόρφωνε την αντίστοιχη πλατεία -υπήρχε στο χώρο που επί τουρκοκρατίας κατείχε το Τζιαμί το λεγόμενο του Ιμπραήμ Πασιά, μπροστά από του Φιξ (σήμερα (1959) συγκρότημα ακίνητων Σουρέλη) και την Αγροτική Τράπεζα (ακίνητο Κατσαδήμα).
Στο χώρο επίσης των Στρατιωτικών αποθηκών, υπήρχαν οι βρύσες Κουτσαλή και Μπουνταλά.

Στη λεγόμενη, ακόμα και σήμερα, συνοικία Πλάτανου (στον Πλάτουνα, περιοχή πλατειούλας Ορφανοτροφείου Γεώργιου Σταύρου, όπου εγειρόταν τούρκικος Στρατ. Σταθμός (κλούκι), υπήρχε παλαιότερα μεγάλος πλάτανος, και ακριβώς όπου τώρα το αναπηρικό περίπτερο, βρύση, με τέσσερις κρουνούς, και ειδική κοιλότητα για πότισμα υποζυγίων.
Άλλη επίσης βρύση υπήρχε παράπλευρα από το σημερινό κτίσμα Στρατηγείου (Κάτω Κεντρική Πλατεία, πριν Κονάκι του Βαλή του Γιαννίνων).
Η βρύση στις Κανίστρες, είχε κι’ αυτή τέσσερες κρουνούς, άλλους τόσους είχε κι η βρύση του Τζαμιού του Παζαριού, η Βρύση του Τζαμιού της Καλούτσιας η γνωστή Βρύση αίματος του κινήματος του Σκυλόσοφου, εκεί όπου πριν το Φαρμακείο Ζάγκλη, είχε δυο κρουνούς, που ήταν πάντοτε ανοιχτοί (διαρκούς ροής).

Όλες αυτές οι βρύσες, έπαιρναν τα νερά τους από παλαιότατο -πιθανόν βυζαντινό- υδραγωγείο προς χρήση του Κάστρου των Γιαννίνων, αυτού δε πιθανό σωλήνες (κιουγκία) ήρθαν σε φως στην οδό Καλλάρη (κοντά στη Βρύση στις Κονίστρες), όταν άνοιγαν τ’ αυλάκια για την εναπόθεση των σωλήνων τής ύδρευσης.
Η ύπαρξη του παλαιότατου αυτοί υδραγωγείου, είναι γνωστή σε πολλούς παλιούς Γιαννιώτες: η πορεία του δε προς το Κάστρο, έχει κατά καιρούς αυτοσημαδευτή, με ξέσπασμα των νερών του, σε διάφορα σημεία εκσκαφών νεοκτιζόμενων στην πόλη οικοδομών: πως π.χ. στους καιρούς μας, μπροστά στο «Ίλιον Πάλλας», απέναντι από το Ρολόι, στην ανηφοριά του Τζιαμιού της Καλούτσιας, κι άλλου ακόμα.
Η πιθανότατη -σύμφωνα με πληροφορίες που κατά καιρούς έχω μαζέψει- πορεία του παλιού αυτού υδραγωγείου, είναι η έξης: Κατεβαίνοντας από τις νοτιοδυτικές παρυφές τής πόλης, (οδό Μανωλιάσσας) σημείωσε αρχικά το διάβα του στο
σπίτι του Γκόλι; κατόπι στο σπίτι του Μετσοβίτη Μπελίτση (παράπλευρα από το σπίτι του δικηγόρου Ρόιμπα), κατευθύνεται κατηφορίζοντας προς το πρώην σπίτι Γαζαλή (τώρα Στρατ. Λέσχη), περνούσε μπροστά στο ζαχαροπλαστείο Ευαγγέλου, (σήμερα (1959) Διεθνές), κατόπι, στο σημερινό κατάστημα Κώτση (την απέναντι πλευρά του Ρολογιού). Επόμενη κατεύθυνση του ή πιθανόν διακλαδώσεις του, ίσως ήταν το Τζιαμί Ιμπραήμ Πασιά, η Βρύση στον Πλάτονα, το Μπαϊρακλή Τζάμι και η Βρύση στις Κανίστρες, με κατηφορική πορεία προς το Κάστρο.

Σ’ έναν από τους χώρους αυτούς, μπροστά από το επί τουρκοκρατίας σπίτι του τότε Δήμαρχου, πασίγνωστου Γιαγιά Μπέη (όπου αργότερα εστιατόριο Πετσιαλίτη, σήμερα, (1959) εστιατόριο «Ελλάς») το νερό που βρήκαν σαι κάποιαν εκσκαφή, το κατέβασαν προς τους Στρατώνες, στη νότια κατηφοριά του Δημοτικού κήπου του Ρολογιού της πόλης, όπου είχαν στήσει και μικρό σιντριβάνι (υδάτινο πίδακα).
Κι οι Πλάτανοι ακόμη της πόλης -όσοι κόπηκαν, κι’ όσοι σώζονται ακόμα- χρωστούνται πιθανότατα σε φυτεύματα Τούρκων ή πιθανό, όπου υπήρχαν κοντά μονές, σε ακόμα προγενέστερα φυτεύματα.

Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για τα παλιά της πόλης κυπαρίσσια, που απ’ αυτά, σήμερα, δε σώζεται σχεδόν κανένα. Το Τζαμί του Ναμαζκιάχ (όπου το μισοτελειωμένο Διοικητήριο), το Τζιαμί της Σιαμσιατμιάς (Σιέμς – ε – ντιν, κοντά στη σημερινή οδό Χρηστοβασίλη), τό Τζιαμι της Ντεντερούτσι (Ντεντέ – ουρούτς, κοντά στα Σαρέικα), το Οσμάν Τσιαούς (όπου τώρα η Ζωσιμαία Ακαδημία), το Εμίρ Μεϊντάν (στην Πλατεία Πάργας), το Τζιαμί Μεμέτ Άγα (Λελυπαρά) (όπου τα Δημοτικά Λουτρά), το Σαβαντιέ Τζιαμί (Ζεβαΐντιέ, απέναντι από το Γηροκομείο) του Κούμπλου (στην αρχή οδού Αβέρωφ), το Τζιαμί Ασλάν Πασιά και καθ’ έξης, όλα είχαν τα παλιά κι αστείρευτα πηγάδια τους, ανάμεσα στα όποια περίφημο στάθηκε του Μεϊντανιού, στις δυτικές παρυφές του προσφυγικού συνοικισμοί, καθώς και τα πλούσια πλατάνια ή τα πανάρχαια κυπαρίσσια τους.

Έκτος από τον παλαιότατο πλάτανο -που δε σώζεται- της τωρινής πλατείας Ορφανοτροφείου Γ. Σταύρου, που μαζί με τη βρύση, εξυπηρετούσε τ’ Λιάμ (Ίσλιάμ) το Τζιαμί (περιοχή σημερινού δημοτικού άλσους), σώζεται ακόμα εκεί προς τα δυτικά του Τζιαμιού και παλαιότατο πανύψηλο κυπαρίσσι. Παλιά επίσης κυπαρίσσια υπήρχαν στα Τζιαμιά Ασλάν, Μεμέτ Άγα και Σιεμσιεντίν.

*Αναδημοσίευση από τον 2ο τόμο των Απάντων του Δημητρίου Σαλαμάγκα

Advertisements