Ετικέτες

, ,

Του Απόστολου Παπαϊωάννου
Με βάση την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη μπορούμε να διακρίνουμε τα σπίτια των Εβραίων σε τρεις κατηγορίες:
1. τα λαϊκά σπίτια,
2. τις μεσοαστικές κατοικίες,
3. τα επώνυμα μέγαρα.

1. Τα λαϊκά εβραϊκά σπίτια
Τα λαϊκά εβραϊκά σπίτια, από τα οποία σώζονται αρκετά μέσα στην εβραϊκή συνοικία του Κάστρου, είναι και αυτά που έχουν υποστεί τις περισσότερες μετατροπές. Αποτελούν παραδείγματα λιτότητας και λειτουργικότητας.
Είναι χτισμένα σε οικόπεδα μικρά και στενόμακρα, τα οποία συχνά βλέπουν σε δύο δρόμους. Τοποθετούνται σε επαφή με το δρόμο και δεξιά-αριστερά συνορεύουν με τα γειτονικά. Οι κατά κανόνα μικρές αυλές που απομένουν, έχουν τους βοηθητικούς χώρους, όπως το μαγειρείο, το αποχωρητήριο, τον φούρνο, το πηγάδι. Η είσοδος γίνεται διαμέσου του σπιτιού είτε αξονικά είτε από τη μία πλευρά του (ανάλογα με το μήκος της όψης). Σπάνια γίνεται από την αυλή και αφού έχει προηγηθεί σκεπαστή αυλόπορτα. Είναι συνήθως διώροφα και οι αποθήκες τους ημιυπόγειες ή ισόγειες. Στο υπερυψωμένο ισόγειο δημιουργούνται οι χώροι διημέρευσης κατά το χειμώνα («χειμωνιάτικο») και συχνά χώροι εργασίας. Στον όροφο τα καλοκαιρινά δωμάτια, καθώς και κάποιο χειμωνιάτικο, ανοίγονται γύρω από έναν ημιυπαίθριο σκεπαστό χώρο, την «κρεββάτα» (ή «ηλιακός»), που βλέπει προς την αυλή. Συχνά ο όροφος προεξέχει προς τον δρόμο (σαχνισί).
Η κατασκευή μέχρι το ισόγειο είναι λιθόχτιστη αραδωτή και συνήθως ανεπίχριστη, ενώ στον όροφο οι τοίχοι, όταν δεν συνορεύουν με ξένες ιδιοκτησίες, είναι ξύλινοι (τσατμάδες ή μπαγδατιά). Τα εξωτερικά παράθυρα, κυρίως του ισογείου, προφυλάσσονται από σιδεριές, που πολλές φορές προεξέχουν.
Ο Π. Δουκάκης περιγράφει και σχεδιάζει ένα εβραϊκό λαϊκό σπίτι της συνοικίας του Κάστρου: «Το σπίτι αυτό είναι χτισμένο σε στενόμακρο οικόπεδο, που βλέπει σε δύο παράλληλους δρόμους. Μπαίνουμε από την άκρη της στενής πλευράς του οικοπέδου, περνούμε ένα διάδρομο, που αριστερά αφήνει το αποχωρητήριο και τον φούρνο, για να βρεθούμε στη μικρή αυλή. Από την αυλή με λίγα σκαλιά ανεβαίνουμε στο σπίτι, που στη λειτουργία του διατηρεί την τυπική διάταξη παρά τη μεγάλη απλότητα του: επάνω «κρεββάτα» και καλοκαιρινό, κάτω χώρος καθημερινής εργασίας και χειμωνιάτικο.
Από την αυλή, κατεβαίνοντας μερικά σκαλιά, συναντούμε ένα διάδρομο που καταλήγει στη δεύτερη έξοδο του σπιτιού προς τον άλλο δρόμο. Στο διάδρομο υπάρχουν και δύο πόρτες, που οδηγούν στα υπόγεια.
Η στενότητα του χώρου αναγκάζει και στο ισόγειο να κατασκευαστεί ξύλινος ο εξωτερικός τοίχος (το κάτω μέρος του τοίχου είναι λαξευτή τοιχοποιία). Ο τεχνίτης δουλεύει με την ίδια διάθεση, που δουλεύει και στον επάνω όροφο. Έτσι, με το ξύλο, τον σοβά και τη διάταξη των ανοιγμάτων ξεχωρίζει, κάποια σχήματα και τόνους. Αξιόλογη είναι και η όψη, που βλέπει κατευθείαν στον άλλο δρόμο, όπου διακρίνουμε τον σαφή διαχωρισμό ισογείου και ορόφου και τα καθαρά σχήματα, που διαγράφονται από τον σοβά πάνω στο ξύλο.
Η αισθητική αξία των λαϊκών σπιτιών έγκειται στον τρόπο με τον οποίο η πρακτική αναγκαιότητα της καθημερινής ζωής γίνεται αρχιτεκτονικός ρυθμός. Χαρακτηριστική είναι η παρακάτω παράγραφος, που έγραφε το 1928 ο αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος (η απόδοση έγινε στη δημοτική): «Τα οικοδομήματα αυτά της λαϊκής αρχιτεκτονικής, έργα Ηπειρωτών μαστόρων,…, παρέχουν στους δρόμους των Ιωαννίνων,…, γοητευτική όψη, αλλά και τοπικό χρώμα, το οποίο λείπει από τις σύγχρονες ελληνικές μεγαλουπόλεις. Η εντύπωση την οποία προξενούν οι δρόμοι αυτοί προς τον θεατή δεν είναι τυχαία, αλλά έχει τις βάσεις της στην τέλεια εναρμόνιση τους προς το φυσικό περιβάλλον και τις συνήθειες του λαού,…».

2. Οι μεσοαστικές εβραϊκές κατοικίες
Οι μεσοαστικές κατοικίες των Εβραίων βρίσκονται στις συνοικίες τους έξω από το Κάστρο. Οι περισσότερες από αυτές που σώζονται μέχρι σήμερα, χτίστηκαν μετά το 1870, καθώς τις προγενέστερες προφανώς τις κατέστρεφε η φωτιά του Παζαριού το 1869. Ανήκαν στη μεσαία κοινωνική τάξη των Εβραίων, τους έμπορους και τους βιοτέχνες. Πολλές κατοικούνται και σήμερα από νέους ιδιοκτήτες και έχουν υποστεί διάφορες μετατροπές, ενώ άλλες διατηρούν την αρχική τους μορφή. Απαντώνται κυρίως στη συνοικία Λειβαδιώτη (σημερινοί οδοί Σούτσου, Καραμανλή) και στη συνοικία Μικρή Ρούγα (σημερινή οδός Κουντουριώτη).
Τα σπίτια των Εβραίων μεσοαστών έχουν κάτοψη ορθογώνια (σχεδόν τετράγωνη) και συμπαγή όγκο. Έρχονται σε επαφή με τον δρόμο, και ενώνονται με τα γειτονικά σπίτια κατά το συνεχές σύστημα. Η αυλή διατάσσεται στο πίσω μέρος του οικοπέδου.
Οι λειτουργίες οργανώνονται σε δύο ορόφους. Το ισόγειο συγκεντρώνει τους χώρους καθημερινής εξυπηρέτησης (μαγειρείο, αποθήκες, καθιστικό), ενώ στον όροφο διαμορφώνονται τα υπνοδωμάτια της οικογένειας, γύρω από ένα δεύτερο καθιστικό. Αν το σπίτι βρίσκεται σε εμπορικό δρόμο, τότε το ισόγειο χρησιμοποιείται ως κατάστημα ή εργαστήριο και ο όροφος ως κατοικία του ιδιοκτήτη.
Οι μεσοαστικές εβραϊκές κατοικίες είναι λιθόχτιστες, με ισόγειο υπερυψωμένο. Επιχρίζονται και στις δύο στάθμες, ενώ συνήθως αφήνονται εμφανή η ολολάξευτη βάση τους, τα αγκωνάρια ή τα περιθώρια των παραθύρων. Τα εξωτερικά παράθυρα του ισογείου, είναι δίφυλλα ανοιγόμενα και προφυλάσσονται από σιδεριές, που πολλές φορές προεξέχουν. Στα σπίτια αυτά εμφανίζεται και ο εξώστης σαν μορφολογικό στοιχείο, με τα πέτρινα ή μεταλλικά φουρούσια. Το γείσο διαμορφώνεται με δύο-τρεις αλλεπάλληλες κρηπίδες σε μικρή εξοχή από την παρειά του τοίχου ή με κυμάτιο λαξευμένο στην πέτρα.
Εμφανίζουν μια διαφορετική σχέση με τον δρόμο, με τον οποίο έρχονται σε επαφή, παρουσιάζοντας μικρότερη εσωστρέφεια από αυτή των λαϊκών εβραϊκών κατοικιών. Οι όψεις προς τον δρόμο είναι επιμελημένες, αλλά όχι συμμετρικές ως προς τον άξονα τους, καθώς δεν τους το επιτρέπει η μικρή επιφάνεια τους.
Η αρχιτεκτονική των κατοικιών αυτών χαρακτηρίζεται ανώνυμη και είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας του ιδιοκτήτη και των μαστόρων. Οι οικονομικές δυνατότητες του ιδιοκτήτη προσδιορίζουν το μέγεθος, την ποιότητα κατασκευής και την επίπλωση του κτιρίου100.
Παράδειγμα μεσοαστικού εβραϊκού σπιτιού αποτελεί η κατοικία, που βρίσκεται στην οδό Σούτσου 31. Αν εξαιρεθούν οι πολύ μεταγενέστερες κατασκευές της αυλής (κουζίνα, λουτρό, αποθήκες), το μπετονένιο στέγαστρο πάνω από την είσοδο και ο μπετονένιος εξώστης, το υπόλοιπο κτίσμα δεν έχει υποστεί σημαντικές μετατροπές. Με κάθε επιφύλαξη αναφέρουμε ως χρονολογία κτήσης το έτος 1856, που βρίσκεται σημειωμένο στο επίχρισμα του δυτικού πλευρικού τοίχου, στο ύψος της στέγης.
Το οικόπεδο είναι στενόμακρο και στο πίσω μέρος του διαμορφώνεται η αυλή, που συνορεύει με τις αυλές των διπλανών κατοικιών.
Η είσοδος στο σπίτι είναι έκκεντρη. Μπαίνοντας συναντούμε ένα μεγάλο διαμπερή διάδρομο, που οδηγεί στην αυλή. Η σκάλα του διαδρόμου μάς ανεβάζει στο υπερυψωμένο ισόγειο, όπου δημιουργείται ένας κεντρικός χώρος, με τον οποίο επικοινωνούν τα δύο δωμάτια του ισογείου και η σκάλα, που οδηγεί στον όροφο. Και στον όροφο η διάταξη είναι ίδια: κεντρική σάλα, εκατέρωθεν δωμάτια.
Οι εξωτερικοί τοίχοι είναι πέτρινοι εκτός από τον τοίχο, που βλέπει προς την αυλή, ο οποίος είναι κατασκευασμένος από μπαγδατί, και από τον δυτικό παράπλευρο, ο οποίος είναι χτισμένος με πλίνθρες. Οι εσωτερικοί είναι λεπτοί ξύλινοι.

3. Τα επώνυμα εβραϊκά μέγαρα
Τα επώνυμα εβραϊκά μέγαρα, όπως και οι μεσοαστικές κατοικίες των Εβραίων, βρίσκονται στις συνοικίες τους έξω από το Κάστρο και χτίστηκαν μετά το 1870. Ανήκαν στην εύπορη κοινωνική τάξη των Εβραίων επιστημόνων και εμπόρων. Όπως είδαμε και πιο πάνω η Εβραϊκή Κοινότητα των Ιωαννίνων είχε φτάσει στο απόγειο της το 19° αιώνα. Τα μεγαλοαστικά αυτά σπίτια απαντώνται κυρίως στις οδούς Καραμανλή, Κουντουριώτη (συνοικίες Λειβαδιώτη και Μικρή Ρούγα) και Γιωσέφ Ελιγιά {Μεγάλη Ρονγα).
Εμφανίζουν τα ίδια τυπολογικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά με τα μεσοαστικά εβραϊκά σπίτια (τετράγωνη κάτοψη, συμπαγής όγκος, επαφή με τον δρόμο, αυλή στο πίσω μέρος του οικοπέδου, στο υπερυψωμένο ισόγειο οι χώροι εξυπηρέτησης, στον όροφο τα υπνοδωμάτια γύρω από το καθιστικό). Τα τυπολογικά στοιχεία που διαφοροποιούν τα μέγαρα των Εβραίων από τα μεσοαστικά τους σπίτια είναι το μέγεθος και η συμμετρία της όψης, που της το επιτρέπει η μεγαλύτερη επιφάνεια της.
Η κατασκευαστική μέθοδος και τα μορφολογικά στοιχεία είναι επίσης παρόμοια. Τα εβραϊκά μέγαρα είναι λιθόχτιστα, επιχρίζονται και στις δύο στάθμες, ενώ συνήθως αφήνονται εμφανή η ολολάξευτη βάση τους, τα αγκωνάρια ή τα περιθώρια των παραθύρων. Τα εξωτερικά παράθυρα του ισογείου, είναι δίφυλλα ανοιγόμενα και προφυλάσσονται από σιδεριές, που πολλές φορές προεξέχουν. Ισχυρή, σαν μορφολογικό στοιχείο, είναι η παρουσία του εξώστη, με τα πέτρινα ή μεταλλικά φουρούσια και τις περίτεχνε σιδεριές. Το γείσο επίσης, διαμορφώνεται με δύο-τρεις αλλεπάλληλες κρηπίδες σε μικρή εξοχή από την παρειά του τοίχου ή με κυμάτιο λαξευμένο στην πέτρα.
Αυτά που συναντούμε στα μέγαρα των Εβραίων και όχι στα μεσοαστικά σπίτια, είναι τα εσωτερικά φύλλα ασφαλείας των παραθύρων (τα τεπέγκια), η σοφίτα και οι εσωτερικές διακοσμήσεις, με φανερές τις δυτικές επιρροές. Η επίπλωση ακολουθεί και αυτή τα πρότυπα της Ευρώπης, με την οποία οι επαφές των Γιαννιωτών γενικότερα είναι διαρκείς. Τέλος σε μερικά από τα μέγαρα συναντούμε περιορισμένα στοιχεία νεοκλασσικισμού.

 
Αναδημοσίευση από το βιβλίο του Απόστολου Παπαϊωάννου «Οι  Εβραϊκές συνοικίες των Ιωαννίνων».

Advertisements