Ετικέτες

, , ,

Του Απόστολου Παπαϊωάννου*

Συναγωγή Kahal Kadosh Yashan Yanina (Μέσα Συναγώγι) βρίσκεται στην εβραϊκή συνοικία του Κάστρου, στη σημερινή οδό Ιουστινιανού, αριθμός 16. Το όνομα της Συναγωγής σημαίνει «Ιερή Παλαιά Κοινότητα/Συναγωγή Ιωαννίνων«. Σύμφωνα με δύο εντοιχισμένες επιγραφές, που είναι τοποθετημένες σε αρκετό ύφος πλάι στις δύο πόρτες, το κτίριο της Συναγωγής οικοδομήθηκε το έτος 5586 (δηλαδή 1826). Λίγα χρόνια πριν από την οικοδόμηση της, κατά τη διάρκεια της δυναστείας του Αλή Πασά, είχε καταστραφεί το κτίριο της παλαιάς Συναγωγής, που βρισκόταν επίσης στην εβραϊκή συνοικία του Κάστρου. Σαν αρχική χρονολογία κτήσης της ο Γ. Κανετάκης αναφέρει το τέλος του 9ου αιώνα.

Το κτίριο της παλαιάς Συναγωγής σημειώνεται και στον χάρτη του Bardie du Bocage (δημοσίευση από τον Γ. Κανετάκη), που σχεδιάστηκε κατά τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα. Πρόκειται για το αρχαιότερο και μεγαλύτερο εβραϊκό μνημείο της Ελλάδας. Ο εξωτερικός τοίχος του αυλόγυρου της Συναγωγής έχει ύφος 4 μ. και εμποδίζει τη θέα του κτιρίου. Η εξωτερική τοξωτή πύλη του αυλόγυρου φέρει επιγραφή μέσα σε ένα σκαλιστό ανθέμιο, που αναφέρει ως χρονολογία κατασκευής της πύλης το έτος 5657 (δηλαδή 1897).

Η αυλή είναι στρωμένη με πλάκες από σχιστόλιθο, ενώ δεξιά όπως μπαίνει κανείς, διαμορφώνεται κήπος με δύο ψηλά κυπαρίσσια και κάποια δαφνόδεντρα. Αριστερά και δίπλα από την πύλη υπάρχει μαρμάρινος νιπτήρας, καθώς και ένα πέτρινο πηγάδι μπροστά στη Σουκά (ελαφρά ξύλινη κατασκευή στην οποία γιορτάζεται η γιορτή της σκηνοπηγίας). Ο ρόλος της αυλής είναι λοιπόν, αφενός να προστατεύει και να καλύπτει τη Συναγωγή από το δρόμο, αφετέρου να προσφέρει στην κοινότητα της συναγωγής έναν ανοιχτό χώρο, στον οποίο μπορούν να συναθροίζονται ανεπίσημα, πριν και μετά τις λειτουργίες, προστατευμένοι όμως από τα μάτια του κόσμου στο δρόμο. Η κάτοψη της Συναγωγής είναι ρυθμού βασιλικής και ο κύριος άξονας διέρχεται κατά το πλάτος του κτιρίου, κάτι που είναι εξαιρετικά σπάνιο. Οι διαστάσεις του κεντρικού χώρου είναι 26 Χ18 Χ 7 μ. Τέσσερις κιονοστοιχίες, από δύο κίονες η καθεμία που καταλήγουν σε απλά κιονόκρανα, χωρίζουν την αίθουσα σε πέντε κλίτη. Δημιουργείται και ένα έκτο κλίτος στη βορινή πλευρά, όπου στεγάζεται ο γυναικωνίτης, που χωρίζεται από τα άλλα πέντε κλίτη με τέσσερις πεσσούς. Οι κίονες και οι πεσσοί γεφυρώνονται με μεγάλα τόξα, από τα οποία τα τέσσερα κεντρικά στηρίζουν έναν θόλο με διαστάσεις 5 Χ 6 μ. Τα υπόλοιπα τμήματα της οροφής διαμορφώνονται με ξύλινα ταβάνια.

Το φως στο εσωτερικό της Συναγωγής εισάγεται από τα πολλά και μεγάλα παράθυρα: εφτά στην ανατολική πλευρά, εφτά στη νότια και εφτά στη δυτική.
Στο κέντρο της ανατολικής πλευράς εξέχει το Εχάλ ή Εχάλ Ακόντες ή Αρόν Ακόντες, δηλαδή η Ιερή Κιβωτός. Το Εχάλ, που είναι επενδυμένο με μάρμαρο και διακοσμημένο με τέσσερις μικρούς κίονες και με περί-κομψά ανάγλυψα ανθέμια, επεκτείνεται στο βάθος σε ένα κοίλωμα του τοίχου, το οποίο εξέχει με τη μορφή μισού οκταγώνου στην εξωτερική πλευρά. Μοιάζει με την προεξοχή του ιερού, που συναντούμε στις χριστιανικές εκκλησίες της πόλης.
Το Εχάλ χωρίζει από τον υπόλοιπο χώρο με δύο ημικυκλικά μαρμάρινα σκαλοπάτια και με μια χρυσοκέντητη κουρτίνα (Παρόχετ). Πίσω από την κουρτίνα υπάρχουν δύο πόρτες, πλούσια διακοσμημένες με χρωματιστά ξυλόγλυπτα ανθέμια, που κλείνουν τον χώρο της εναπόθεσης των Σεφαρίμ ή Σιψρέι του Τορά, δηλαδή των κυλίνδρων του γραπτού Νόμου (της Πεντατεύχου).
Στο κέντρο της δυτικής πλευράς και απέναντι από το Εχάλ βρίσκεται το Τεβά ή Βήμα, το οποίο επίσης δημιουργεί εξωτερική προεξοχή. Η άνοδος στο Βήμα γίνεται με δύο πλαϊνές μαρμάρινες κλίμακες με οχτώ σκαλοπάτια. Από εκεί διαβάζονται οι κύλινδροι του Νόμου (Τορά) και ο ραβίνος πραγματοποιεί τη λειτουργία.
Η διάταξη αυτή του Βήματος, να είναι δηλαδή εφαπτόμενο του δυτικού τοίχου απέναντι από το Εχάλ (διπολική διάταξη), ονομάζεται ρωμανιώτικη και την συναντούμε επίσης στις Συναγωγές της Κέρκυρας και των Τρικάλων. Η ρωμανιώτικη διάταξη εμφανίζει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τη διπολική διάταξη, που εμφανίστηκε από τον 16° αιώνα στην Ιταλία, και κυρίως στη Βενετία. Οι στενές εμπορικές, θρησκευτικές και κοινωνικές σχέσεις μεταξύ των Εβραϊκών Κοινοτήτων της Ελλάδας και της Ιταλίας, μπορεί να επηρέασαν και τη μορφολογία των ελληνικών Συναγωγών των πόλεων της δυτικής Ελλάδας.

Το εσωτερικό της συναγωγής (Φωτογραφία του Γ. Σιομπότη από το βιβλίο του «Οι Ρωμανιώτες Εβραίοι των Ιωαννίνων»).

Ο κεντρικός χώρος της Συναγωγής οργανώνεται από σειρές κτιστών πεζουλιών, επενδυμένων με ξύλο, τα οποία έχουν διεύθυνση από δυτικά προς ανατολικά. Έτσι οι πιστοί κάθονται είτε αντικριστά είτε πλάτη με πλάτη, χωρίς να έχουν μέτωπο ούτε προς το Εχάλ ούτε προς το Βήμα. Άλλες σειρές καθισμάτων του ίδιου τύπου βρίσκονται περιμετρικά, εφαπτόμενες των τοίχων. Συνολικά μπορούν να κάθονται περίπου τετρακόσιοι προσευχόμενοι.
Στη βόρεια πλευρά βρίσκεται το υπερώο του γυναικωνίτη, σε ύφος τριών μέτρων από το δάπεδο της Συναγωγής. Χωρίζεται από τον κεντρικό χώρο με πέντε τόξα, τα ανοίγματα των οποίων καλύπτονται με ξύλινο καφασωτό πλέγμα, ώστε να υπάρχει διαχωρισμός κατά τη διάρκεια της λειτουργίας μεταξύ ανδρών και γυναικών. Η άνοδος των γυναικών στο υπερώο γίνεται με εξωτερική κλίμακα, που εφάπτεται της βορινής πλευράς. Δεν εισέρχονταν ποτέ από την κύρια είσοδο μαζί με τους άνδρες.
Δίπλα στο κτίριο της Συναγωγής υπήρχε και μια μικρότερη συναγωγή, το Μινιάν, το οποίο καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής.
Η διάσωση της Ιερής Παλαιάς Συναγωγής των Ιωαννίνων οφείλεται στο γεγονός ότι με πρωτοβουλία του δημάρχου Δημητρίου Βλαχλείδη η Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη μετέφερε τα βιβλία της στο κτίριο της Συναγωγής, όταν αυτό επιτάχθηκε από τους Γερμανούς.
Σε ένα μικρό υπόγειο, που είχε την είσοδο του αφανή, γιατί αποτελούσε συνέχεια των καθισμάτων, είχαν τοποθετηθεί από τους τρομοκρατημένους επιτρόπους, τις παραμονές της επίταξης του κτιρίου από τους Γερμανούς, σχεδόν όλοι οι κύλινδροι του Τορά και τα ιερά σκεύη των τεσσάρων συναγωγών. Όλα βρέθηκαν από τους υπαλλήλους της βιβλιοθήκης και παραδόθηκαν ύστερα από την απελευθέρωση μαζί με το κτίριο στους πρώτους Εβραίους, που γύρισαν στην πόλη. Μαζί με τα ιερά αντικείμενα επιστράφηκαν πολλοί τόμοι εβραϊκών βιβλίων, που είχαν συγκεντρωθεί από τις συναγωγές και τα σπίτια και είχαν στοιβαχτεί μαζί με τα βιβλία της Ζωσιμαίας Βιβλιοθήκης.
Η Εβραϊκή Κοινότητα των Ιωαννίνων ανακήρυξε τον Δημήτριο Βλαχλείδη ευεργέτη της.

*Αναδημοσίευση από το βιβλίο του Απόστολου Παπαϊωάννου «Οι Εβραϊκές συνοικίες των Ιωαννίνων»

Advertisements