Ετικέτες

,

Του Γεωργίου Σιομπότη*

Αναπόσπαστο κομμάτι της παλιάς Γιαννιώτικης κοινωνίας αποτελούσε το εβραϊκό στοιχείο, του οποίου η ιστορία είναι παράλληλη με το χριστιανικό στοιχείο της πόλης των Γιαννίνων.
Η Εβραία συγγραφέας Ευτυχία Νάχμαν στο βιβλίο της «Γιάννενα-Ταξίδι στο παρελθόν», αναφέρει ότι οι πρόγονοι των Γιαννιωτών Εβραίων ήρθαν στην Ελλάδα την π.Χ. εποχή ή τα πρώτα μ.Χ. χρόνια (μεταξύ του Ιου αι. π.Χ. και του Ιου μ.Χ. αι.) και σχημάτισαν τη Ρωμανιώτικη Κοινότητα από πρόσφυγες και μετανάστες, που έφτασαν κατά καιρούς. Είναι οι Εβραίοι που ζούσαν σε χώρες που κατέκτησε ο Μ. Αλέξανδρος και ήλθαν σε επικοινωνία με τους Αρχαίους Έλληνες και τον Ελληνισμό και έμαθαν την ελληνική γλώσσα.


Ρωμανιώτης σημαίνει κάτοικος της Ρωμανίας, δηλ., του Ανατολικού Ρωμαϊκού (Βυζαντινού) κράτους, που αποκαλείτο Ρωμαίος και με τον καιρό λεγόταν Ρωμιός. Οι λέξεις Ρωμιός, ρωμαίικο, σημαίνουν Έλληνας, Ελλάδα εξ ου και Ρωμιοσύνη. Η λέξη Ρωμιός, ρωμιοσύνη αποτελεί τύπο του επιθέτου Έλληνας. Ο Ρωμιός είναι ο πραγματικός Έλληνας.
Για την ονομασία Ρωμαίος-Ρωμαίοι παραθέτω την άποψη του Αρχιεπισκόπου Αχρίδας Δημ. Χωματιανού, ο οποίος σαν εμβριθής γνώστης των αρχαίων Ελλήνων δεν παραλείπει να τονίζει τον άρρηκτο σύνδεσμο του «έθνους των Ρωμαίων» με τους αρχαίους’Ελληνες φιλοσόφους Αριστοτέλη, Πλάτωνα, Σωκράτη κ.ά.
Ο όρος «Ρωμαίοι» στα έργα του (Δημ. Χωματιανού) αναφέρεται μόνον στους Βυζαντινούς και στους Δυτικοευρωπαίους, τους οποίους ονομάζει Λατίνους, Ιταλούς και Φράγκους. Το εθνικό όνομα Ρωμαίοι ήταν τότε το καθιερωμένο όνομα για τους βυζαντινούς.
Η Νιννέττα Μάτσα – Φέλντμαν στις σημειώσεις της αναφέρει για τους Εβραίους της Ηπείρου: «Μια παλιά παράδοσις υποστηρίζει ότι οι πρώτοι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στην Ήπειρο το 70 μ.Χ.

Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, όταν ο Ρωμαίος αυτοκράτωρ Τίτος κατέλαβε την Ιερουσαλήμ (70 μ.Χ.), εφόρτωσε τα πλοία του με πολλούς Εβραίους για να τους μεταφέρει στη Ρώμη ως σκλάβους. Καθ’ οδόν λόγω της θαλασσοταραχής αναγκάστηκε να σταματήσει στην Πάργα, εκεί άφησε τους περισσότερους Εβραίους για να ελαφρύνει τα πλοία. Αυτοί οι Εβραίοι σιγά σιγά προχώρησαν ενδότερα και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή όπου αργότερα ιδρύθη η πόλις των Ιωαννίνων».
Μερικοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στα Γιάννινα τον 9ο αιώνα μ.Χ.

Διαβάζοντας την προς Τίτον επιστολή, του Απ. Παύλου, (κεφ. 3 παρ. 12) που λέει: «Όταν πέμψω Αρτεμάν προς σε ή Τυχικόν σπούδασον ελθείν προς με εις Νικόπολιν, εκεί γαρ κέκρικα παραχειμάσαι (να ξεχειμωνιάσω)», συμπεραίνουμε ότι στη Νικόπολη υπήρχαν Εβραίοι από τον καιρό της Ρωμαϊκής κατάκτησης. Όταν δε δημιουργήθηκε το κάστρο της πόλης των Γιαννίνων στον «ερυμνόν» βράχο (εκ φύσεως θέση οχυρωμένη) τότε μετακινήθηκαν και οι Εβραίοι, για λόγους ασφαλείας, και εγκαταστάθηκαν στα Γιάννινα.
Η Νικόπολη (από τις πολυπληθέστερες πόλεις της εποχής λόγω της θέσεως της, έφτασε δε εντός των τειχών της μέχρι 200.000 κατοίκους) κατοικείτο εκτός από τους Αιτωλοακαρνάνες, Ηπειρώτες, Ρωμαίους και από πολυάριθμους Εβραίους.
Ο Απ. Παύλος επισκέφτηκε τη Νικόπολη το 63 μ.Χ., παρέμεινε δε εκεί ένα χρόνο.
Η πιθανότερη εκδοχή για την προέλευση των Εβραίων στην πόλη των Γιαννίνων είναι ότι αυτοί ήρθαν από την Άρτα, την αρχαία Φωτική (που καταστράφηκε) και από τη Νικόπολη.

Ο αείμνηστος λαογράφος Κ. Νικολαΐδης μας πληροφορεί, ότι οι Εβραίοι είναι από τους πιο παλιούς κατοίκους του Κάστρου από τα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και του Δεσποτάτου της Ηπείρου.
Σ’ αυτή την περίοδο (1204 – 1430 μ.Χ.), μέσα στο Κάστρο είναι εγκαταστημένη η φεουδαλική αριστοκρατία… οι αυτόχθονες και μερικοί Εβραίοι. (Βλ. Γιάννη Κουρ-μαντζή, «Από τη Βυζαντινή στην Οθωμανική πόλη 15ος – 18ος αι.», ανάτυπο).
Ο Ιωαν. Λαμπρίδης μας πληροφορεί ότι μέσα στο φρούριο (Κάστρο), μαζί με τους Χριστιανούς κατοικούσαν και μερικοί Ισραηλίτες. Μετά το κίνημα του Διονυσίου Φιλοσόφου, που διώχτηκαν οι Χριστιανοί και γκρεμίστηκαν οι εκκλησιές τους, τότε αντικαταστάθηκαν από Ισραηλίτες (1618, Ιουνίου 17). (Βλ. Ιωαν. Παπαϊωάννου, εφημ. «Νέοι Αγώνες», Ιωάννινα 4/7/2001).

Ο αρχιτέκτονας Γιάννης Κουρμαντζής μας πληροφορεί ότι οι Εβραίοι άρχισαν να εγκαθίστανται πολλοί μαζί μέσα στο Κάστρο το 17ο αι., γιατί οι Τούρκοι «ασφυκτιούσαν σ’ αυτόν τον περιορισμένο χώρο και απόφευγαν να κατοικούν συστηματικά εκεί».
Στη συνέχεια ο ίδιος μας κάνει γνωστό ότι έξω από τα τείχη του Κάστρου είναι πολύ πιθανό να υπήρχε αγορά και λίγα σπίτια, που αποτελούσαν τα προάστια της πόλης και κατοικούνταν από Εβραίους και εποίκους. Οι συνοικίες «Λειβαδιώτη» (οδ. Σούτσου, Κ. Καραμανλή, πλατεία Μαβίλη, Τοσίτσα) και «Τσουκαλά» (περιοχή γύρω από τη νέα Συναγωγή), κατοικούνταν αποκλειστικά από Εβραίους.
Ο περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή επισκεπτόμενος το Κάστρο το 1670, μας πληροφορεί ότι οι κάτοικοι του είναι όλοι μουσουλμάνοι.

Ο Γιάννης Κανετάκης, στο βιβλίο του «Κάστρο – Συμβολή στην πολεοδομική ιστορία των Ιωαννίνων», γράφει ότι επετράπη η κατοίκηση των Ισραηλιτών μέσα στο φρούριο όχι για άλλους λόγους, αλλά για να μπορούν να τους έχουν συγκεντρωμένους σ’ ένα μέρος και μ’ αυτόν τον τρόπο να επιτηρούν τις κινήσεις τους.
Στα χρόνια της τουρκικής κατακτήσεως οι Εβραίοι δεν ασκούσαν μόνον ελεύθερα τη λατρεία τους και την κοινοτική τους οργάνωση, αλλά τους δόθηκαν και ιδιαίτερα εμπορικά προνόμια καθώς και επαγγελματικά.
Ο Ιωαν. Λαμπρίδης, στα Ηπειρωτικά Μελετήματα, γράφει για υπηρετικό προσωπικό στη Μητρόπολη Ιωαννίνων στα χρόνια της τουρκοκρατίας ως εξής: «Τα τε παιδιά του Λαμέρη, του Δαβίδη και του Σαμάρια, λέγεται ότι ήταν υποχρεωμένα μια φορά την εβδομάδα να πηγαίνουν στη Μητρόπολη και να εκτελούν διάφορες υπηρεσίες».
Η παράδοση αναφέρει ότι κάποιος απόγονος του Δαβίδη μέχρι της πτώσης του Αλή Πασά έστελνε κάθε Παρασκευή έναν Εβραίο για να προσφέρει υπηρεσία στη Μητρόπολη Ιωαννίνων. (Βλ. Ι. Ααμπρίδη τ. Β , τεύχος Ιο, σελ. 59).
Ο Γιάννης Κουρμαντζής μας πληροφορεί και για Εβραίους τσιφλικάδες κατά το τέλος του 18ου αι. όπως ο Ηλίας Κοφινάς, ο Ισδράς Κοφινάς, οι γιοι Νεγρίν… (1775 -1786 μ.Χ). Αναφέρονται ως πλούσιοι φεουδάρχες «τσιφλικάδες».

Όταν τα Γιάννινα βρίσκονταν στην εξουσία του Αλή Πασά (1788-1822 μ.Χ.) η εβραϊκή κοινότητα παρουσίασε μεγάλη ανάπτυξη στο εμπόριο, στη βιοτεχνία2, ο πληθυσμός της αυξήθηκε και επεκτάθηκε η κατοίκηση των Εβραίων και εκτός του Κάστρου. (Βλ. Έντυπο «Η Εβραϊκή Κοινότητα Ιωαννίνων- Διαδρομή στο χρόνο», συμπόσιο 17/12/2001 μέχρι 9/1/2002).
Μεταφέρω ένα απόσπασμα, έτσι για την ιστορία, του Λ. Βρανούση από το βιβλίο «Τοπογραφικά του Μεσ. Κάστρου Ιωαννίνων», έκδ. ΕΗΜ1968, το οποίο αναφέρεται στην εύρεση του τάφου του δεσπότη Θωμά Πρελούμπου: «Πάλιν εις τας 5 του αυτού μηνός, ημέραν Δευτέραν, περί την νύκταν, ήλθεν εις μυστικός του Εβραίος και μ’ επροσκάλεσε δια να πηγαίνωμεν εις τον ηγεμόνα (Αλή Πασά)..•». Αυτό το συμβάν το μεταφέρει ο Κοσμάς Μπαλάνος, όταν εκλήθη να διαβάσει τα γράμματα που βρέθηκαν σε τάφο, πάνω στο Κάστρο, που ελέγετο ότι ήταν ο τάφος του Σέρβου Δεσπότη Θωμά.

Ο Άγγλος Ληκ, στο βιβλίο του «Ταξίδια στην Ελλάδα (1804 -1809)», τ. Δ σελ. 136-141, γράφει: «στα Γιάννινα υπήρχαν 1.000 περίπου μουσουλμανικές οικίες, 2.000 ελληνικές και 200 εβραϊκές».
Ο Αθ. Ψαλίδας στην τοπογραφία των Ιωαννίνων, γράφει σχετικά με την κατοίκηση των Εβραίων: «Το παλιό το Κάστρο έχει ως διακόσια σπίτια εβραίικα και εκατόν τούρκικα. Εβγαίνοντας από την μεγάλη πόρτα του Κάστρου δεξιά είναι του Λειβαδιώτη ο μαχαλές κοντά εις το χαντάκι του Κάστρου και ίσια είναι το παζάρι ως χίλια εργαστήρια και η οβριακή ως εκατό σπίτια…». (Βλ. Νικ. Κονβαρά, «Τοπογραφία των Ιωαννίνων τονΑΘ. Ψαλίδα», τ Β’, σελ. 117).
Στην υποσημ. 13, της σελ. 125, αναφέρεται ότι στου Λειβαδιώτη, στην παραλίμνια αυτή συνοικία, κατοικούσαν μόνον Χριστιανοί. Αργότερα οι πλουσιότεροι Εβραίοι του Κάστρου, που ήθελαν να έχουν περισσότερη άνεση, αγόραζαν σπίτια ή γήπεδα όπου έχτιζαν νέα.
Επίσης αναφέρεται (υποσ. 14, σελ. 125) ότι οι Τούρκοι, κατά τον Ληκ, περιφρονούσαν τους Εβραίους περισσότερο και από τους Χριστιανούς, επέτρεψαν όμως την εγκατάσταση τους στο φρούριο, κυρίως προς το μέρος της ξηράς και της πύλης, επειδή είχαν λιγότερες υπόνοιες γι’ αυτούς και δε θεωρούσαν επικίνδυνη την εκεί παρουσία τους.

Για τον αριθμό των εβραίικων σπιτιών ο Αθ. Ψαλίδας στο έργο του γράψει: «είναι σπίτια στα προάστια μικρά μεγάλα ρωμέικα χίλια πεντακόσια και τούρκικα ως χίλια και εβραίικα τριακόσια σχεδόν».
Σε άλλο κείμενο του γράφει ότι στα Γιάννινα υπήρχαν σπίτια ρωμαίικα 1.700 (αυξάνει τον αριθμό τους κατά 200), τούρκικα 1.000 και εβραιϊκά 300.
Παραθέτω απόσπασμα της κ. Ραχήλ Ντάλβεν για τη Ρωμανιώτικη Κοινότητα των Γιαννίνων: «Η Εβραϊκή Κοινότητα Ιωαννίνων εθεωρείτο πάντοτε σαν το σπουδαιότερο Ρωμανιώτικο κέντρο του Λεβάντε (της Ανατολής). Μέχρι το 1910 το εμπόριο της πόλεως ήταν αποκλειστικά στα χέρια των Εβραίων. Ο αείμνηστος καθηγητής Νικόλαος Α. Βέης (Ββθ8) υποστήριξε ότι η οικονομική άνθηση και η εκπολιτιστική σημασία της Ρωμανιώτικης Κοινότητας Ιωαννίνων κατέστησε αυτή το σημαντικότερο εβραϊκό κέντρο του Λεβάντε. Υπήρξε πρωτοπόρος Κοινότητα που αποτελείτο από γηγενείς ελληνόφωνους Εβραίους». «Αυτό το εβραϊκό κέντρο των Ιωαννίνων», έγραφε ο Βέης το 1921, υπάρχει αδιάκοπα επί της ελληνικής γης μία και πλέον χιλιετηρίδα!» (μία έμμεση απόδειξη εμφάνισης των Εβραίων στην Ελλάδα).

Στη Ρωμανιώτικη Κοινότητα των Γιαννίνων συνέβη κάτι το διαφορετικό με τους Ισπανόφωνους πρόσφυγες, που το 1492 μ.Χ. εκδιώχτηκαν από τους Ισπανούς βασιλιάδες Φερδινάνδο και Ισαβέλλα. Οι καταφυγόντες στα Γιάννινα, αντί να αφομοιώσουν τους Γιαννιωτοεβραίους, όπως συνέβη στη Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη κ.α, «οι παλιοί κάτοικοι που μιλούσαν την ελληνική γλώσσα του τόπου και είχαν τις δικές τους παραδόσεις, τα ελληνόρυθμα ήθη και έθιμα τους, απορρόφησαν τους καινούργιους φυγάδες. Διατηρήθηκε έτσι μια ελληνίζουσα εβραϊκή Κοινότητα που διαφύλαξε επί αιώνες το δικό της λαογραφικό χρώμα».
Και ο Γιάννης Κουρμαντζής μας πληροφορεί ότι στα Γιάννινα μετανάστευσαν Εβραίοι Ισπανόφωνοι (Σεφαραδίμ) μετά τις διώξεις στην Ισπανία (1492), αλλά και αργότερα από την Ιταλία κυρίως.
Ο Μ. Μάτσας σε άρθρο του για την Εβραϊκή Κοινότητα Γιαννίνων, στο περιοδικό «ΑΝΤΙ» (3-6-1981), γράφει: «…μετανάστευσαν εδώ και σ’ άλλες κοινότητες της Δυτικής Ελλάδας (Κέρκυρα, Άρτα…) Εβραίοι από την Ιταλία, που ίδρυσαν την καινούργια Συναγωγή, έξω από το Κάστρο. Γρήγορα όμως και αυτοί αφομοιώθηκαν με τους παλιότερους».

Λόγω της κοινής ζωής Χριστιανών και Εβραίων ήταν αδύνατον οι Ισραηλίτες της πόλης μας να μην επηρεαστούν από το ελληνικό χριστιανικό περιβάλλον. Η ίδια πολλές φορές μεταχείριση Χριστιανών και Εβραίων από τους Τούρκους κατακτητές της πόλεως, η κοινή τύχη στους δύσκολους καιρούς της δουλείας, η ίδια η γιαννιώτικη ελληνική γλώσσα που μιλούσαν στο σπίτι και στη δουλειά, έφερναν σε συχνή συνάφεια τον έναν λαό με τον άλλο. Πολλά λαογραφικά στοιχεία δανείστηκαν οι Γιαννιώτες Εβραίοι απ’ τους Έλληνες. Τα «διαβατήρια έθιμα» (γέννηση, γάμοι, θάνατος), τα ξόρκια, τα μοιρολόγια, ο τρόπος που εκδήλωναν τη χαρά στις γιορτές τους, η οικογενειακή και κοινωνική συγκρότηση, η κατοικία, οι τέχνες είχαν φανερή την ελληνική επίδραση. Τα λογής λογής έθιμα, οι θρησκευτικές και λαϊκές παραδόσεις, που ξεχώριζαν από τα έθιμα των άλλων εβραϊκών κοινοτήτων, διατηρούνταν αρκετά έντονα ως τις μέρες μας, δηλ. πριν το Ολοκαύτωμα.
Η ελληνική γλώσσα, γράφει η Νιννέττα Μάτσα – Φέλντμαν, είχε διεισδύσει τόσο βαθιά στη ζωή των Εβραίων των Γιαννίνων, ώστε ένα μεγάλο μέρος της λειτουργίας διεξήγετο στην ελληνική αντί στην εβραϊκή.

Η γλώσσα των Εβραιογιαννιωτών είναι μίγμα της δημοτικής γλώσσας, όπως μιλιέται στην Ήπειρο, μαζί με τούρκικες λέξεις, που ξέμειναν από τον καιρό της τουρκοκρατίας και με εβραϊκές και ιταλικές προσμίξεις (γραικο-ιουδαϊκή γλώσσα).
Οι Εβραίισες, γράφει ο Δ. Σαλαμάγκας, χωρίς καν να κατέχουν ούτε στοιχεία ιταλικής, την αίθουσα υποδοχής του σπιτιού τους τη λέγαν «κάμαρα ντι ριτσέβερε», ένα από τα παλιά γλυκά τους το λέγαν «μαρτζαπάδες», που είναι ακριβώς η αντίστοιχη έννοια της ιταλικής «μαρτζαπάνε». Επίσης, ένα είδος λαχανομπουρεκιού το λέγαν «σκαλτσούνι» και ένα είδος φωτιστικού παραθύρου το λέγαν «φινέστρα». (Μήπως αυτές οι λέξεις ήταν κατάλοιπα των νεοφερμένων της Κ. Ιταλίας και Σικελίας;).

Το 1886 στη μικρή κοινωνία των Γιαννίνων συνέβη ένα γεγονός από τα λιγοστά της εποχής εκείνης, που πολυσυζητήθηκε και προκάλεσε σάλο. Σε άρθρο του στο Ηπειρωτικό Ημερολόγιο (1998), ο ακούραστος Στέψ. Μπέτης μας κάνει γνωστό ένα ειδύλλιο μεταξύ ενός Ρωμιού και μιας Εβραιογιαννιωτοπούλας, το οποίο ίσως ήταν και το μοναδικό στα Γιάννινα και είχε αίσιο τέλος.
Το γεγονός αυτό, όπως προανέφερα, έγινε το 1886 όταν ο Παναγιώτης Γούδας του Κων/νου από το Γραμμένο «ηράσθη εμμανώς» μια Εβραιοπούλα (άγνωστο το μικρό της όνομα). Και η Εβραιοπούλα όμως έδειξε αμοιβαία αισθήματα.
Το ότι ήταν εβραιοπούλα αποδεικνύεται από το με αριθ. «αρ. 1886 9/βρίου ημέρα Τρίτη 844» προικοσύμφωνο το οποίο επικυρώνει ο Ιωαννίνων Σωφρόνιος… «Δια του παρόντος εγγράφου δηλοποιούμεν οι υποφαινόμενοι αφ’ ενός Παναγιώτης Κων. Γούδας κάτοικος Ιωαννίνων, ορθόδοξος Χριστιανός ενήλιξ, ότι οικειοθελώς και ευχαρίστως εμνηστεύθην μετά της Νεοφώτιστου Βασιλικής, θυγατρός Ισδραήλ, κατοίκου Ιωαννίνων και (;) εμπόρου της εξ Ιουδαίων προερχομένης και προ έτους περίπου ασπασάσης τον Χριστιανισμόν του ορθού ημών δόγματος… Τη 14 8/βρίου 1886 Ιωάννινα Παναγιώτης Κ. Γούδας βεβαιούμαι Βασιλική Νεοφώτιστος».
Συνεχίζοντας ο Στ. Μπέτης μας πληροφορεί ότι δεν είναι γνωστό αν το ζευγάρι παρέμεινε να ζει στα Γιάννινα μέσα σε μια πολυπληθή εβραϊκή Κοινότητα ή μετακόμισε στην Αθήνα, όπου ήταν αρκετοί συγγενείς του γαμπρού. (Βλ. Ηπειρωτικό Ημερολόγιο 1998, σελ. 335, Εκδοση ΕΗΜ).

Στην πόλη μας, όπως και στις άλλες πόλεις της Ελλάδας, οι Εβραίοι ανέπτυξαν επιχειρηματική δραστηριότητα.
Ο Άγγλος ΗοΙΙand γράφει για το εμπόριο των Γιαννίνων την περίοδο 1812 -1813: «Η πόλις των Ιωαννίνων ήκμαζεν ως εμπορική. Οι χριστιανοί ιδίως διεκρίνοντο έχοντες και εξωτερικός συναλλαγάς. Οι Εβραίοι περιωρίζοντο εις μικράς μεταπωλήσεις…».
Σαν έξυπνος λαός που ήταν (οι Εβραίοι) ήξεραν ν’ ανακαλύπτουν πηγές, ν’ ανοίγουν επιχειρήσεις κλπ.Έγιναν αποδεκτοί και ενσωματώθηκαν στο εμποροβιοτεχνικό και επιχειρηματικό δίκτυο της πόλης πολύ γρήγορα. Όμως η κλειστή αριστοκρατία, των «Καστρηνών» διατηρούσε και έναντι των Εβραίων τα στεγανά της. (Βλ. Δ. Βρανούση, «Έπαινος Ιωαννίνων», Έκδ. Δήμου Ιωαννιτών- Ιωάννινα 1986, σελ. 35).

Στην έκθεση του Αγγέλου Τυπάλδου Φορέστη, γενικού προξένου της Ελλάδας στα σκλαβωμένα Γιάννινα, που αναφέρεται στα χρόνια 1910-1911 και που η Ήπειρος χαρακτηριζόταν «τόπος οικονομικώς μαρασμώδης και καχεκτικός» για το εμπόριο, μας δίνει την πληροφορία ότι το Ισραηλιτικό κεφάλαιο το οποίο «προ ολίγων ετών κατόρθωσε ου μόνον πλείστα είδη εμπορίου αποκλειστικώς να εκμεταλλευτεί» στην αγορά των Ιωαννίνων, αλλά υπεισήλθε και στις άλλες αγορές της Ηπείρου, (βλ. Σπ. Λουκάτος, «Το Βιλαέτι των Ιωαννίνων στα χρόνια της απελευθέρωσης»),
Ο ίδιος συγγραφέας-ιστορικός γράφει ότι πολυαριθμότεροι Εβραίοι υπάρχουν στον καζά (μικρότερος νομού) Ιωαννίνων ήτοι 4.583 ψυχές (2.406 άνδρες και 2.177 γυναίκες). Και σε άλλους στατιστικούς πίνακες της ίδιας περίπου εποχής υπάρχουν μικρές αποκλίσεις.

Στην απογραφή των Γιαννιωτών, που έγινε στις 6 Οκτωβρίου 1913, ο πληθυσμός ανερχόταν σε 16.528 κατοίκους, ήτοι χριστιανοί 11.842, Μουσουλμάνοι 2.184 και Εβραίοι 2.502. Πριν την πολιορκία των Γιαννίνων οι κάτοικοι ανέρχονταν σε 2.000 ψυχές.
Και ο αείμνηστος Ιωάν. Νικολάίδης αναφέρει ότι από το 1913 η εβραϊκή παροικία των Γιαννίνων (4.500 κάτοικοι περίπου) «είχε αναπτύξει μεγάλες δραστηριότητες σε όλους τους τομείς της οικονομίας». Οι Α/ψοί Γ. Λεβή είχαν τραπεζικό οίκο, «άλλοι ήταν καταστηματάρχες, επιστήμονες, ακόμα και στο φτωχό εμπόριο της κασέλας, όπου ρίχνονταν από μικρά παιδιά, διέπρεπαν οι Εβραίοι και πολλοί αναδείχτηκαν αργότερα σε μεγάλους οικονομικούς παράγοντες».
Ο Γιαννιώτης συγγραφέας Χαράλ. Πέτσκος, στο έργο του «Ιστορίες και θρύλοι για Εβραίους-φάντασματα», γράφει για τους Εβραίους των Γιαννίνων: «Λίγοι, ελάχιστοι Εβραίοι των Γιαννίνων σπούδασαν κι έγιναν επιστήμονες. Όλους τους τραβούσε το εμπόριο, το είχαν μεσ’ το αίμα τους, ήταν γεννημένοι γι’ αυτό. Έτσι και τα παιδιά τους τα μάθαιναν από πολύ μικρά στο κέρδος. Μάλιστα όταν τ’ άλλα συνομήλικα τους, αποκαμωμένα κι ιδρωμένα από τη πολύωρη σύρραξη, καθόντουσαν να ξανασάνουν, τα οβραιόπουλα έτρεχαν για να τους πουλήσουν μέντες και ζαχαρωτά. Δεν άφηναν καμία ευκαιρία να περάσει δίχως διάφορο» (βλ. Φραγκ. Αμπατζοπούλου, «Ο Άλλος εν διωγμώ»).
Όσοι έμποροι συνδύαζαν πλούτο και κύρος αποτελούσαν την ηγεσία της Κοινότητας, προσπαθώντας στις δύσκολες στιγμές να σώζουν το λαό τους. Τέτοιος ήταν ο Δαβιτσών Μ. Λεβή που όταν πέθανε, η νεκρώσιμη ακολουθία στη Συναγωγή ήταν πάνδημη. Παραβρέθηκαν Εβραίοι, Έλληνες και Τούρκοι. Η ελληνική κυβέρνηση τον παρασημοφόρεσε με τον Αργυρό Σταύρο του Σωτήρος.

Ο γνωστός έμπορος, της τότε εποχής, Αβραάμ Γκανής επιστρέφοντας από το εξωτερικό έφερε μαζί του πλούσια συλλογή κασμηριών που διέθετε στα δύο καταστήματα του (Ανεξαρτησίας και με παράρτημα στον Αγ. Νικόλαο αγοράς). Συγχρόνως είχε και ραφείο για τους πελάτες. Μ’ αυτό τον τρόπο κατάφερνε να μειώνει το κόστος και ανταγωνιζόταν καλύτερα τους άλλους εμπόρους.
Στον εμπορικό σύλλογο των Γιαννίνων πάντοτε εκλέγονταν σαν μέλη του και Εβραιογιαννιώτες έμποροι, συμβάλλοντας έτσι στην καλύτερη διοργάνωση του εμπορίου και στην κίνηση της αγοράς γενικότερα.
Το 1925 στον Εμπορικό Σύλλογο Γιαννίνων ήταν γραμμένοι 63 Εβραίοι έμποροι και μόνον 23 Χριστιανοί Γιαννιώτες. Το παράδοξο όμως είναι το εξής: Ενώ υπερτερούσαν οι Εβραίοι στις αρχαιρεσίες που έγιναν στις 22 Μαρτίου του ίδιου έτους, εξελέγησαν 6 (έξι) έμποροι Γιαννιώτες και τρεις Εβραίοι. Ο Χρηστοβασίλης έγραψε τότε: «χάρις εις την ευγένειαν των Ισραηλιτών, δεν απηρτίσθη ο Εμπορικός σύλλογος εξ ολοκλήρου εξ Ισραηλιτών, αρκεσθέντων τούτων εις τρία μόνον μέλη».
Τούτο οφείλεται στο ότι οι Γιαννιώτες έμποροι αδιαφορούσαν να γραφτούν στο σύλλογο και έτσι κατά τις αρχαιρεσίες δεν ήταν ταμειακά τακτοποιημένοι για να έχουν δικαίωμα ψήφου. Αντίθετα οι Εβραίοι έμποροι εκπλήρωναν τις υποχρεώσεις τους προς το σύλλογο τους. (Βλ. Ι. Νικολαΐδη, τ. ΣΤ’, «Τα Γιάννινα του Μεσοπολέμου»).

Ένα σοβαρό γεγονός στην πόλη των Γιαννίνων ήταν η επανίδρυση παραρτήματος της οργάνωσης Ε.Ε.Ε (Εθνική -Ένωση – Ελλάς) στις αρχές του Μαρτίου 1934 (;), το θυμούνται οι παλιότεροι. Κατά τους εδώ Εβραίους σημαίνει: Έλληνες – Εκδιώξατε – Εβραίους. Οι Τριεψιλίτες, όπως ονομάζονταν για συντομία, επαγγέλονταν εθνικούς σκοπούς και αποτροπή από κινδύνους που απειλούσαν το Έθνος. Κυκλοφορούσαν δε φήμες ότι οι αρχές της οργάνωσης είχαν άμεση συνάρτηση με τα πιστεύω του Ναζισμού. Επετέθησαν εναντίον εβραιόπουλων, στην πλατεία Νεομάρτυρος
Γεωργίου, που γιόρταζαν τις αποκριές τους, καθώς επέστρεφαν προς τη συνοικία τους. Επίσης, επετέθησαν, στις 17/4/1934, εναντίον ενός Εβραίου γυρολόγου, του Αβραάμ Σαμουήλ Μεγίρ, στην Ανατολή (έξω από τα Γιάννινα) δύο Τριεψιλίτες του χωριού. Διέδιδαν (οι τριεψιλίτες) ότι οι Εβραίοι παρακινούσαν τους κομμουνιστές εναντίον τους, εξέδωσαν μάλιστα και ανακοίνωση. Βέβαια η Ισραηλιτική Κοινότητα αντέδρασε με τον πρόεδρο της Μωϋσή Χ. Κοφίνα, εκδίδοντας ταυτόχρονα και ανακοίνωση η οποία έλεγε ότι οι Ισραηλίτες υπήρξαν πάντοτε νομοταγείς…
Μάλιστα οι Εβραίοι έμποροι αρνήθηκαν να λάβουν μέρος στη γενική συνέλευση, ισχυριζόμενοι ότι ο σύλλογος έχει μέλη του Τριεψιλίτες, που κατάστρωναν μποϋκοτάζ κατά των Ισραηλιτών εμπόρων. Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί το όνομα του διευθυντή της Εθνικής Τράπεζας (τότε) του κ. Τσάντη, ο οποίος διαφώνησε με το μποϋκοτάζ εναντίον των Εβραίων εμπόρων.
Δημιουργήθηκε μια διαμάχη μεταξύ Χριστιανών και Εβραίων εμπόρων, παρόλο που η Ισραηλιτική Κοινότητα έκανε προσπάθεια για συνεργασία και ομόνοια.
Η διαμάχη αυτή οφειλόταν βέβαια στον εμπορικό ανταγωνισμό, γιατί οι Εβραίοι έμποροι ήταν έξυπνοι, ευέλικτοι και συγκαταβατικότεροι στις τιμές και συναγωνίζονταν με επιτυχία τους Χριστιανούς εμπόρους (έκαναν τα λεγόμενα παζάρια).
Στο βιβλίο της Φραγκ. Αμπατζοπούλου με θέμα: «Ο Άλλος εν διωγμώ», σελ. 202, διαβάζουμε για τους Εβραίους εμπόρους του 19ου αι.: «ο Εβραίος είναι ένας ισχυρός οικονομικός αντίπαλος, που γεννά σφοδρή αντιπάθεια».

Ένας μεγάλος αριθμός Εβραίων, καθώς και πολλών Ηπειρωτών, λόγω της φτώχιας και του πολέμου αναγκάστηκε να ξενιτευτεί στα 1913 κυρίως στην Αμερική.
Επίσης νωρίτερα, με την πυρκαγιά του 1869 στην αγορά της πόλης, από τον Ρασήμ πασά για λόγους ρυμοτομικούς, πολλοί συμπολίτες μας Εβραίοι, περίπου 860 ψυχές, αφού έπαθαν Οικονομική καταστροφή, είχαν αναγκαστεί να φύγουν από τα Γιάννινα, ζητώντας καλύτερη ζωή στην Κων/πολη, Αλεξάνδρεια και Νέα Υόρκη.
Ο Γεώρ. Πλουμίδης, σε μια πανηγυρική του ομιλία για την απελευθέρωση της πόλης μας από τον τουρκικό ζυγό (21/2/1913), αναφέρει τις επιπτώσεις του μεταναστευτικού ρεύματος στην πόλη των Γιαννίνων και στην ευρύτερη περιοχή όπως, έλλειψη εργατικών χεριών… την ανυπαρξία πιστωτικού συστήματος κλπ. Οι τότε Ηπειρώτες πολύ έντονα περιγράφουν την ασφυκτική κατάσταση που είχε δημιουργηθεί από την απουσία τραπεζικών ιδρυμάτων, ούτως ώστε οι σχετικές συναλλαγές να έχουν περιέλθει σε Ισραηλίτες τραπεζίτες, που ουσιαστικά ήταν τοκογλύφοι (εφη-μερίς «Πύρρος», φ. 33 της 21/12/1903 και εφ. «Ήπειρος», φ. 21 της 22/11 /1909).
Η εφημερίς «Πύρρος», ψ. 172 της 10/8/1906, γράψει σχετικά για τις επενδυτικές προσπάθειες, όσο και αν είχαν έντονα κερδοσκοπικό χαρακτήρα: «Εξ Ιωαννίνων. Προ μηνός συνέστη ενταύθα εταιρεία Οθωμανο-εβραϊκή, ήτοι εξ ενός Οθωμανού και ετέρου Εβραίου, ήτις ανέλαβε προνομιακώς την αγορά και πώλησιν του χρυσοξύλου (είδος βαφής) καθ’ όλην την Ήπειρον, το οποίον μέχρι τούδε μόνον εις τα παράλια της Ηπείρου εμπορεύετο… η ρηθείσα εταιρία ερειδομένη επί του προνομίου προσφέρει εξευτελιστικήν τιμήν ήτοι 8-10 παράδες κατ’ οκάν παραδοτέον εν Ιωαννίνοις, ενώ ως εγνώσθη απολαμβάνει το πενταπλάσιον!!» (Βλ. Γ. Πλονμίδη, «Ελληνισμός της Ηπείρου στις παραμονές της απελευθέρωσης του (1905-1912)», πανηγυρική ομιλία).

Οι Εβραιογιαννιώτες είχαν την αποκλειστικότητα του επαγγέλματος του σαράφη (αργυραμοιβού), του καζάζη (ο ασχολούμενος με το εμπόριο και επεξεργασία μεταξιού), του ιμπρισιμά (μεταξουργού) και του χρυσοκεντητή.
Άλλα επαγγέλματα που εξασκούσαν ήταν του παπλωματά, του παντοπώλη, του χαλκουργού, του μανάβη, του παλιατζή, του γυρολόγου, του νερουλά, του αχθοφόρου, του μικροπωλητή, του κτηματομεσίτη, του νηματοποιού, του εμπόρου, του φανοποιού (τενεχτσή), του ιατρού, του υαλοπώλη, του δερματέμπορου, του τυροκόμου, του γαλακτοπώλη, του κρεοπώλη, του εργάτη, του ψρουτέμπορου, του δημοδιδασκάλου, του ταβερνιάρη, του μπουγατσιοπώλη, του φορτοεκφορτωτή, του οπωροπώλη, του νηματοστρίφτη, της ράπτριας… (Βλ. εφημ. «Πρωινός Λόγος» από 11/4 μέχρι 19/4/2002, έρευνα του κ. Χρ. Τσέτση).
Μερικοί έμποροι παρασκεύαζαν οι ίδιοι τυροκομικά προϊόντα, όπως το κασέρ τυρί κασκαβάλι και κρασί (για θρησκευτικούς κυρίως λόγους). Ο πολιτικός μηχανικός κ. Ιωάν. Παπαϊωάννου που ασχολείται με την ιστορία των Γιαννίνων έγραψε στην εψημ. «Νέοι Αγώνες» (5/7/2001) για το εμπόριο των Εβραίων: «Ο Γιαννιωτο-εβραίος έμπορας στις κρίσεις της αγοράς αποφαινόνταν φιλοσοφημένα: Το εμπόριο αρρωσταίνει. Δεν πεθαίνει…».

Οι Εβραίοι έμποροι έδιναν προτεραιότητα στην απόκτηση μαγαζιού λέγοντας χαρακτηριστικά: «Πρώτα μαγαζί και μετά σπίτι. Το μαγαζί θα φέρει από τα κέρδη το σπίτι… Είχαν πάντοτε ρευστό σε χρήμα ή χρυσό για κεφάλαιο κινήσεως…».
Πριν το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στα Γιάννινα υπήρχαν δύο Συναγωγές. Η παλιά Συναγωγή (Καχάλ Καντός Γιασσάν) που είναι μέσα στο Κάστρο (οδός Ιουστινιανού). Δεν είναι γνωστό πότε χτίστηκε, αλλά αντικατέστησε μία παλιότερη Συναγωγή, που χτίστηκε κατά τη βυζαντινή περίοδο.
Ο αείμνηστος Δημ. Σαλαμάγκας, μας πληροφορεί ότι «σωζόταν στα Γιάννινα, ένα παλαιότατο βιβλίο της εβραϊκής αυτής Κοινότητας, ένα είδος χρονικού. Και μια παλιά επιγραφή της Εβραϊκής Συναγωγής του φρουρίου, έφερνε υφιστάμενη την κοινότητα αυτή, τουλάχιστο από το 10° αι. μ.Χ.» (ένδειξη παρουσίας των Εβραίων
στα Γιάννινα. Βλ. Δ. Σαλαμάγκα, «Περίπατοι στα Γιάννινα», έκδ. 1950).
Κατά το διάστημα της Γερμανικής Κατοχής δεν υπέστη ζημιές, μας κάνει γνωστό η Νιννέτα Μάτσα – Φέλντμαν, γιατί ο τότε δήμαρχος των Γιαννίνων Δημ. Βλαχλείδης επενέβη και έπεισε τους Γερμανούς ότι αυτό το οίκημα (Συναγωγή) θα το χρησιμοποιούσαν σαν δημόσια βιβλιοθήκη.
Ο Δεσπότης δε των Γιαννίνων (τότε) κ. Σπυρίδων Βλάχος διαφύλαξε στο μητροπολιτικό μέγαρο τους κυλίνδρους της Ιεράς Βίβλου της Συναγωγής, τους οποίους παρέδωσε μετά την απελευθέρωση.
Η Νέα Συναγωγή (Καχάλ Καντός Χαντάς) ήταν έξω από το Κάστρο στη σημερινή οδό Γιωσέφ Ελιγιά (παλιά Μαξ Νορδάου). Χτίστηκε πιθανόν κατά το 1500 μ.Χ. με τον ερχομό των Εβραίων της Κάτω Ιταλίας και Σικελίας.
Δίπλα από τη Συναγωγή (της Γιωσέφ Ελιγιά) υπήρχε η ΑΠί&ηοβ, που και τα δύο οικήματα κατά την κατοχή χρησιμοποιήθηκαν από τους Γερμανούς σαν στάβλοι και υπέστησαν μεγάλες ζημιές.
Η Κούλα Τζαλμακλή-Χατζηγιάννη, παλιά Γιαννιώτισσα γράφει για την καινούργια Συναγωγή: «Το Μεγάλο Συναγώι κατεδαφίστηκε, έγινε στη θέση του η εβραϊκή πολυκατοικία. Πάει και το σχολείο τους… άνοιξε δρόμος μέχρι τη λίμνη, τα ταμπάκικα. Το μεγάλο Συναγώι λεηλατήθηκε. Δεν έμεινε τίποτα από τον πλούτο που βλέπαμαν, όταν πηγαίναμαν κάθε Σεπτέμβρη, όταν έβγαζαν την Παλιά» (βλ. εφημ. «Νέοι Αγώνες», της 7/12/2001).

Δίπλα από τις συναγωγές βρισκόταν το «Μινιάν» δηλ. πολύ μικρές συναγωγές για την καθημερινή προσευχή, ώστε να μην ανοίγει η μεγάλη Συναγωγή.
Για τις συναγωγές ο Ιωάν. Λαμπρίδης γράφει: «Δύο μόνον συναγωγάς έχουσιν, την μεν εν τω φρουρίω, ήτις και αρχαιότερα, την δε εκτός αυτού και εις συνοικίαν «Τζουκαλά» προς ην προσήρτηται και κοινόν σχολείον» (βλ. «Ηπειρωτικά Μελετήματα» Ι. Λαμπρίδη, τ. Β’, τεύχ. Ιο, σελ. 79-80).
Ο Αθαν. Ψαλίδας στην τοπογραφία των Ιωαννίνων γράφει: «Τζαμιά έξω από το Κάστρον είναι δέκα πέντε και Οβραίικα συναγώγια δύο, ένα έξω εις το παζάρι και το άλλο μέσα στο Κάστρο».
Στις 30 Ιουλίου 1923, ο γενικός διοικητής Ηπείρου Μίνως Πετυχάκης με έγγραφο του προς το Πολιτικό Γραφείο της Επανάστασης του 1922 μεταξύ των άλλων ανέφερε: «…εν μεν τη πόλει των Ιωαννίνων υπηρετούσιν 20 θρησκευτικοί λειτουργοί εις δύο ενταύθα λειτουργούσας ισραηλιτικός συναγωγάς…» (βλ. «Οι’Ελληνες Εβραίοι», έκδ. Καστανιώτη, 2000).

Εδώ είναι απαραίτητο να εξάρουμε την προσφορά του αειμνήστου φιλολόγου Γιαννιωτοεβραίου Ιωσήφ Μάτσα, εμπόρου, ακάματου ερευνητή της ρωμανιώτικης ιστορίας και παράδοσης, που κατάφερε να διασώσει από ολοκληρωτική καταστροφή τα λεγόμενα «παγιουτίμ». Αυτά ήταν τραγούδια θρησκευτικού περιεχομένου, που τραγουδιόνταν στο σπίτι σε διάφορες θρησκευτικές και οικογενειακές τελετές.
Ήταν γραμμένα στην ελληνική αλλά με εβραϊκό αλφάβητο. Τα συνέθεταν ποιητές του τόπου, κυρίως ραββίνοι και οι μελωδίες τους δείχνουν την επίδραση της ελληνικής και τουρκικής δημοτικής ποίησης. Οι μελωδίες και οι στίχοι πολλών τραγουδιών αποτελούν ανεκτίμητο λαογραφικό θησαυρό.
Από τους ξένους ραββίνους που επισκέπτονταν τα Γιάννινα η Ισραηλιτική Κοινότητα χαρακτηριζόταν σαν «μισή Ιερουσαλήμ», επειδή οι Εβραιογιαννιώτες ήταν προσηλωμένοι στο Ταλμούδ (συλλογή σχολίων επί της Βίβλου) της Ιερουσαλήμ και μάλιστα με πολύ ζήλο, σε αντίθεση με τους Ισπανοεβραίους (Σεφαραδί) που χρησιμοποιούσαν το Ταλμούδ της Βαβυλώνας.

Στα τέλη του 19ου αι. δημιουργήθηκε στα Γιάννινα φαρμακείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας από τον έμπορο Μορντεχάι Σαμπεθάι Κοφινά, τον επονομαζόμενο «μπιρούρ», που στα εβραϊκά σημαίνει φτωχός. (Βλ. Ιοκάστη Παναγιωτίδον, «Ήπειρος: υγεία, νοσηρότητα…», σελ. 57).
Κατά την απελευθέρωση της πόλης των Γιαννίνων από τον τουρκικό ζυγό (21/ 2/1913) εκτός από τους πανηγυρισμούς των Χριστιανών συμμετείχε και το εβραϊκό στοιχείο της πόλης με κάθε τρόπο, ακόμη και με πανηγυρική εκδήλωση στη Συναγωγή, αναγνωρίζοντας τη νομιμότητα προς τις νέες πολιτικές αρχές. Οι Εβραιογιαννιώτες υποδέχτηκαν με θερμές εκδηλώσεις το νέο διάδοχο Γεώργιο κατά την επίσκεψη του στην πόλη, (βλ. Δημ. Λουλέ «Το Ρωσικό προξενείο των Ιωαννίνων και η απελευθέρωση της πόλης», Πρακτ. Β.’ επιστημ. συνεδρίου, Γιάννινα, Ήπειρος 19-ος – 20ος αι.- 2,3,4/12/1988).

Το 1925 πέθανε ο «πλήρης αρετών και μετριοφροσύνης και επί 40ετίαν διατελέσας αρχιραββίνος της Ισραηλιτικής Κοινότητας σοφολογιώτατος ‘Εζρα Ελιέζερ. Στη νεκρώσιμη ακολουθία παραβρέθηκαν όλες οι στρατιωτικές καθώς και οι πολιτικές αρχές της πόλης, τον δε επικήδειο εξεφώνησε ο Σαμπεθάι Καμπιλής». (Βλ. ΣΤ ‘ τόμο, σελ. 47, Ιωάν. Νικολαΐδη «Τα Γιάννινα του Μεσοπολέμου»).

Στο βιβλίο της Φραγκ. Αμπατζοπούλου «Η Γραφή και η βάσανος» αναφέρεται ότι «μετά την απελευθέρωση του 1913, οι Εβραίοι σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία είχαν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του Έλληνα πολίτη καθώς και ορισμένα προνόμια, όπως την αργία του Σαββάτου που καταργήθηκε το 1924, όταν καθιερώθηκε η υποχρεωτική αργία της Κυριακής σε όλη την Ελλάδα… Η Εβραϊκή Κοινότητα των Ιωαννίνων αριθμούσε 4.000 κατοίκους στις αρχές του αιώνα (20ού)… υπήρξε (η Κοινότητα) ιδιαίτερα συντηρητική και ελάχιστα δεκτική στις ιδέες της αφομοίωσης που κυκλοφορούσαν στην Ευρώπη και τη Θεσσαλονίκη». Την ανανέωση έφερε η Alliance Israelite Universelle που ιδρύθηκε στα Γιάννινα το 1904, όπου δίδαξε και ο εβραιογιαννιώτης ποιητής Γιωσέφ Ελιγιά. (Από το βιβλίο του Δημ. Χατζή «Το τέλος της μικρής μας πόλης»).
Η Ισραηλιτική Κοινότητα Ιωαννίνων συστάθηκε με το αριθ. 2456/ 23-7-1920 Β.Δ.

*Αναδημοσίευση από το βιβλίο «Οι Ρωμανιώτες Εβραίοι των Ιωαννίνων» (2005).

Advertisements